Mu mateka y’ikoranabuhanga rya gisirikare, igitekerezo cya roketi nticyavutse mu kinyejana cya makumyabiri gusa. Mu by’ukuri, inkomoko yacyo ishobora gukurikiranwa kugeza mu Bushinwa bwa kera, aho ifu y’umuriro (gunpowder) yatangiye gukoreshwa mu bintu byifashishwa mu ntambara.

Mu kinyejana cya 13, ibisasu byoroheje bya roketi byari bimaze gukwirakwira mu bice byinshi bya Aziya. Byari ibikoresho byoroheje akenshi bikozwe mu biti n’ifu y’umuriro ariko byagaragazaga igitekerezo cy’ingenzi: ikintu gishobora kwigendesha mu kirere kidakeneye gusunikwa n’indi mashini.

Ibi bikoresho by’ingenzi byaje kuba umusingi w’ubumenyi bwa roketi bugezweho. Nubwo byari bifite ubushobozi buke cyane, byatangije inzira y’iterambere ry’intwaro.

Mu kinyejana cya 19 n’icya 20, iterambere rya fiziki n’imibare ryahinduye burundu uburyo roketi zatekerezwa. Abashakashatsi batangiye gusobanukirwa amategeko agenga kugenda kw’ibintu mu kirere, cyane cyane ihame rya “action–reaction” ryasobanuwe n’umuhanga Isaac Newton.

Iyo myumvire yatumye roketi zitekerezwa nk’imashini ishobora kugenda mu kirere cyangwa mu kirere cyo hejuru ititaye ku mwuka wo hanze. Ubwo ni bwo ubuhanga bwa aerodynamique n’imashini zikoreshwa n’amavuta byatangiye gutuma roketi ziba igikoresho gishoboka mu ntambara n’ubushakashatsi bwo mu isanzure.

Ivuka rya Misile z’ikoranabuhanga mu ntambara ya kabiri y’Isi

Iterambere rikomeye rya misile ryagaragaye mu gihe cy’Intambara ya Kabiri y’Isi, izwi nka World War II. Mu Budage bwa Nazi, abashakashatsi bakoze ubushakashatsi bwimbitse kuri roketi zishobora kugera kure cyane.

Igisubizo cyabyo cyabaye roketi yiswe V-2, misile ya mbere mu mateka ishobora kugenda ku muvuduko urenga uw’ijwi. Iyo roketi yoherezwaga mu kirere igasubira hasi ku muvuduko udasanzwe, igatuma kurinda abaturage b’aho igiye kugwa biba bigoye cyane.

Iyi misile yakoreshejwe mu kugaba ibitero ku mijyi yo mu Burayi, cyane cyane mu Bwongereza. Nubwo itahinduye intambara mu buryo bwuzuye, yerekanye ko ikoranabuhanga rya misile rishobora guhindura imiterere y’intambara z’igihe kizaza.

Mu bakomereje kuri ubwo bushakashatsi harimo umuhanga mu bya roketi Wernher von Braun. Uyu mushakashatsi yari umwe mu bayoboye gahunda ya V-2.

Nyuma y’intambara, abahanga benshi b’Abadage bajyanywe mu bihugu byatsinze intambara. Mu buryo budasanzwe, bamwe muri bo bagize uruhare rukomeye mu iterambere ry’ikoranabuhanga rya roketi mu bihugu nka Leta Zunze Ubumwe za Amerika.

Ibi byaje gutuma roketi zitaguma mu rwego rw’intwaro gusa, ahubwo zinaba urufunguzo rw’ikorwa ry’ingendo zo mu isanzure.

Gutangira kw’ibisasu bya kirimbuzi

Mu gihe intambara yakomezaga gukaza umurego, abahanga mu bya fiziki batangiye gusobanukirwa imbaraga zidasanzwe ziboneka mu kugabanya ibice by’atomu (nuclear fission). Ibi byavuyemo umushinga w’ibanga cyane witwaga Manhattan Project.

Uyu mushinga wahuje abahanga baturutse mu bihugu bitandukanye, harimo n’umuhanga ukomeye J. Robert Oppenheimer. Intego yari ugukora intwaro ishobora kurekura ingufu zidasanzwe zaturuka mu gucikamo ibice kwa uranium cyangwa plutonium.

Ubushakashatsi bwakozwe mu ibanga rikomeye. Ibisubizo byabwo byahinduye amateka y’isi mu buryo budasubirwaho.

Mu 1945, mu minsi ya nyuma y’intambara ya Kabiri y’Isi, ibisasu bibiri bya atome byatewe ku mijyi y’u Buyapani: Hiroshima na Nagasaki.

Ibyo bitero byateje igihombo gikomeye cy’ubuzima bw’abantu ndetse n’isenyuka ry’imijyi. Byanagaragaje ku isi yose ko intwaro za kirimbuzi zifite ubushobozi bwo kurimbura ku rugero rutigeze rubaho mbere.

Iki gikorwa cyabaye intangiriro y’igihe cy’ubwoba bwa kirimbuzi mu mateka y’isi.

Igihe cy’intambara y’ubutita n’irushanwa ry’intwaro

Nyuma y’intambara, habayeho irushanwa rikomeye hagati ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika n’Ubumwe bw’Abasoviyeti mu gihe cyiswe Cold War (intambara y’ubutita).

Muri icyo gihe havutse misile zambukiranya imigabane, zizwi nka ICBM. Izi misile zishobora kurasa zikava ku mugabane umwe zikagera ku wundi mu minota mike gusa.

Iterambere ryazo ryahinduye politiki mpuzamahanga. Ibihugu byari bifite izo misile byabonaga imbaraga zidasanzwe mu rwego rwa gisirikare.

Mu gihe cy’Intambara y’Ubutita, ibihugu bikomeye byari bifite ibisasu bya kirimbuzi byinshi cyane. Ibi byabyaye igitekerezo cyiswe “Mutually Assured Destruction” ni ukuvuga ko intambara ya kirimbuzi yashoboraga kurimbura impande zombi.

Ikibazo cyigeze gushyira isi ku rwego rwo hejuru rw’ubwoba ni Cuban Missile Crisis. Icyo gihe isi yari hafi kwinjira mu ntambara ya kirimbuzi hagati y’ibihugu bikomeye.

Ibi byatumye ibihugu bitangira gutekereza ku masezerano yo kugabanya no kugenzura intwaro za kirimbuzi.

Ikoranabuhanga rya misile n’intwaro za kirimbuzi mu Isi yo muri iki gihe

Muri iki gihe, ikoranabuhanga rya misile ryarushijeho kunozwa. Misile zigezweho zifite uburyo bwo kuyobora bwifashisha satelite, sensori zihanitse, ndetse n’uburyo buhanitse bwo kugenzura inzira zazo mu kirere.

Byongeye kandi, ibihugu byinshi byubatse sisitemu zo kurinda ikirere zishobora gutahura no guhagarika misile ziturutse kure. Ibi byerekana ko ikoranabuhanga rya misile ritagikoreshwa gusa mu gutera, ahubwo rinakoreshwa mu kwirinda.

Nubwo hari amasezerano mpuzamahanga agerageza kugenzura intwaro za kirimbuzi, ikibazo cyazo kiracyari ingorabahizi ya dipolomasi. Ibihugu byinshi bikomeje kuganira ku buryo bwo kugabanya izi ntwaro cyangwa kubuza ikwirakwizwa ryazo.

Impaka z’ingenzi zishingiye ku kibazo cy’umutekano w’isi: ese kubaho kw’intwaro za kirimbuzi bituma amahoro aramba kubera ubwoba bw’ingaruka zabyo, cyangwa se bitera akaga karushaho gukomera?

Icyo kibazo kiracyari mu mutima w’ibiganiro bya politiki mpuzamahanga. Kandi amateka ya misile n’ibisasu bya kirimbuzi akomeza kwibutsa isi imbaraga zikomeye kandi ziteye impungenge z’ikorwa rya siyansi n’ikoranabuhanga.