Tekereza abantu babiri bahuye n’amahirwe amwe. Umwe ahita ayafata atazuyaje, undi agahitamo kubanza gutekereza neza, mu gihe undi wa gatatu ahita ayanga kubera gutinya ingaruka ashobora kugira. Bose babonye ikintu kimwe, ariko buri wese agifata mu buryo bwe.

Ibi ntibibaho mu gihe dufata ibyemezo bikomeye gusa. No mu buzima bwa buri munsi, umuntu ashobora guhitamo gukoresha amafaranga aho kuyazigama, undi akabanza gutekereza ku byo azayakoresha ejo. Hari ufata icyemezo vuba, hakaba n’undi utinda kubera gushaka gusuzuma amahitamo yose.

Ariko se ni iki gituma abantu batandukana muri ubu buryo? Ese ni uko bamwe batekereza neza kurusha abandi, cyangwa hari uruhare ubwonko n’ibyo umuntu yanyuzemo bigira muri ibi?

Ubwonko ntibufata umwanzuro mu gice kimwe gusa

Iyo ugiye gufata umwanzuro, ubwonko ntibuhita bukanda kuri buto imwe ngo buhitamo igisubizo. Ahubwo, ibice bitandukanye by’ubwonko birakorana: hari ibifasha gusesengura amakuru, kugereranya amahitamo, kwibuka ibyabaye mbere no kumva agaciro cyangwa ibyago bifitanye isano n’icyo ugiye gukora.

Uburyo ibyo bice bikorana ni bwo bufasha umuntu gufata umwanzuro, kandi si ko ibihe byose bigenda kimwe. Umwanzuro ufata igihe uhisemo icyo kurya ushobora kuba woroshye, ariko gufata icyemezo cyo guhindura ishuri, gutangira akazi cyangwa gukoresha amafaranga menshi bisaba gusuzuma ibintu byinshi.

Abashakashatsi bagaragaje ko gufata imyanzuro bikenera ubufatanye bw’ibice byinshi by’ubwonko, aho kuba igikorwa gikorwa n’igice kimwe cyihariye.

Igice cy’ubwonko gifasha gupima amahitamo n’ingaruka zayo

Mu gice cy’imbere cy’ubwonko hari agace kazwi nka “prefrontal cortex”. Kagira uruhare mu gutekereza ku byo umuntu ashaka kugeraho, kugereranya amahitamo, gukurikiza gahunda no gusuzuma ingaruka z’ibikorwa.

Urugero, iyo ushaka kugura ikintu usanzwe wifuza, aka gace gafasha gusuzuma niba ugikeneye koko, niba amafaranga ufite agihagije n’ingaruka kugura ako kanya bishobora kugira ku bindi wari warateganyije.

Ariko umuntu ashobora kumva azi neza ko ikintu kitamufitiye akamaro, nyamara agakomeza kugishaka. Ibi biterwa n’uko gufata umwanzuro bitagengwa no gutekereza ku ngaruka gusa; amarangamutima, ibyo umuntu yifuza n’ubunararibonye na byo bigira uruhare.

Amarangamutima na yo agira ijambo mu myanzuro dufata

Hari agace k’ubwonko kitwa “amygdala”, kagira uruhare mu gusuzuma akamaro k’ibintu, ibimenyetso by’akaga n’ibindi bifitanye isano n’amarangamutima.

Iyo umuntu ahuye n’ikintu gishya gisa n’igiteye ubwoba, ubwonko bushobora gutuma agira ubwitonzi cyangwa ashake kukirinda. Iyo abonye ikintu kimushimishije, na bwo bushobora kumutera kukifuza.

Ibi ntibivuze ko amygdala ari yo yonyine ituma tugira ubwoba cyangwa ngo ifate imyanzuro yose. Ahubwo ikorana n’ibindi bice by’ubwonko bifasha gusobanura ibibaye no gufata icyemezo.

Ni na yo mpamvu abantu babiri bashobora kubona amahirwe amwe, umwe akabona ko akwiriye kuyagerageza, undi akabona ko ibyago bishobora kuyakurikiraho ari byinshi. 

Ibyo wanyuzemo bishobora guhindura umwanzuro ufata uyu munsi

Ubwonko bukoresha n’amakuru abitswe mu kwibuka kugira ngo bufashe gufata imyanzuro mishya. Agace kazwi nka “hippocampus” kagira uruhare rukomeye mu kwibuka no guhuza ibintu biri kuba ubu n’ibyo umuntu yanyuzemo mbere.

Urugero, abantu babiri bashobora guhabwa amahirwe yo gutangira ubucuruzi. Umwe ashobora guhita ayemera kubera ko yigeze kubona ubucuruzi nk’ubwo bugenda neza. Undi, warigeze guhomba mu mushinga usa na wo, ashobora kubanza gushaka amakuru menshi no gusuzuma ibyago.

Ibyo banyuzemo ntibihita bivuga ko umwe ari umunyabwenge kurusha undi. Ahubwo ubwonko bwabo bushobora kuba bukoresha ubunararibonye butandukanye mu gusobanura amahirwe bahuye na yo.

Ariko n’ubwo kwibuka bishobora kudufasha, bishobora no kutuyobya. Kuba ikintu cyaragenze nabi rimwe ntibivuga ko kizongera kugenda nabi buri gihe.

Kuki bamwe bahitamo ibyiza by’ako kanya, abandi bagahitamo iby’igihe kizaza?

Ubwonko bugira n’imikorere ifasha gusuzuma ibihembo n’ibyiza umuntu ashobora kubona. Mu bice bigira uruhare muri ibyo harimo “striatum”, ifatanyije n’ibindi bice by’ubwonko mu gusuzuma agaciro k’ibintu, ibyishimo bishoboka no kwiga ku byo twabonye mbere.

Tekereza umuntu ufite amafaranga ashobora gukoresha uyu munsi cyangwa akazigama kugira ngo azagure ikintu gikomeye nyuma y’amezi make.

Amafaranga yo kuyakoresha ako kanya ashobora gutanga ibyishimo byihuse, mu gihe kuzigama bisaba kwihangana no gutegereza inyungu izaza nyuma.

Ibi bishobora gufasha gusobanura impamvu abantu batandukanye mu buryo bashyira imbere ibyiza by’ako kanya n’ibyo bashobora kubona mu gihe kizaza. Ariko nta gace kamwe k’ubwonko gahora gateganya ko umuntu azahitamo kimwe muri ibyo; umwanzuro uterwa n’imikoranire y’ibice byinshi, ibyo umuntu akeneye n’ibihe arimo.

Ni iki gituma abantu bafata imyanzuro itandukanye bahuye n’ikibazo kimwe?

Usibye uko ubwonko bukorana, hari n’ibindi bintu bituma imyanzuro itandukana.

Umuntu ufite amakuru ahagije ashobora kubona ibintu mu buryo butandukanye n’ufite amakuru make. Umuntu uruhutse ashobora gusesengura ikibazo mu buryo butandukanye n’uwabuze ibitotsi. N’amarangamutima akomeye, igitutu cy’abandi n’igihe umuntu ahabwa cyo gutekereza bishobora guhindura uko afata icyemezo.

Ni yo mpamvu tutakwiye guhita tuvuga ko umuntu ufashe umwanzuro utandukanye n’uwacu adatekereza neza. Ashobora kuba afite amakuru atandukanye, ubunararibonye butandukanye cyangwa akaba ashyira imbere ikintu twe tutabonye ko gifite akamaro.

Ibi ariko ntibivuze ko imyanzuro yose iba myiza. Hari igihe umuntu ashobora kwihuta, akirengagiza amakuru y’ingenzi cyangwa akemera igitekerezo atabanje kugisuzuma. Ni yo mpamvu kwiga gusesengura amahitamo ari ingirakamaro.

Wakora iki kugira ngo urusheho gufata imyanzuro myiza?

Iyo ugiye gufata umwanzuro ukomeye, banza wibaze icyo ushaka kugeraho, amakuru ufite n’ingaruka zishobora gukurikiraho. Ntukishingikirize gusa ku byishimo cyangwa ubwoba wumva ako kanya.

Jya ugereranya amahitamo, urebe ibyiza n’ibibi bya buri rimwe, kandi uhe umwanya ibitekerezo byawe gutuza igihe bishoboka. Iyo ikibazo kiruhije, kubaza umuntu wizeye ushobora kukugira inama na byo bishobora kugufasha kubona ibyo utari wabonye.

Icy’ingenzi ni ukumenya ko gufata umwanzuro mwiza bitavuze ko ugomba guhora uzi ibizaba byose. Bivuze ko ukora ibishoboka kugira ngo uhisemo ushingiye ku makuru ahagije n’ibyo usobanukiwe.

Mu by’ukuri, ubwonko bw’umuntu ni urusobe rutangaje. Bufatanya gutekereza, kwibuka, kumva amarangamutima no kugereranya ibyiza bishoboka kugira ngo dufate ibyemezo buri munsi.

Ni yo mpamvu abantu babiri bashobora guhura n’ikibazo kimwe ariko ntibagihitemo kimwe. Ibyo ntibiterwa n’agace kamwe k’ubwonko konyine, ahubwo biterwa n’uko ubwonko bwabo bukorana n’amakuru, amarangamutima n’ubunararibonye bafite.

Kandi ikintu gishimishije ni uko umwanzuro wafashe ejo utagomba kugena uko uzafata imyanzuro yose y’ejo hazaza. Uko wiga, ubonera amakuru mashya kandi ukitekerezaho, ushobora no guhindura uburyo ufata ibyemezo. Ibyo bituma gufata umwanzuro bitaba gusa igikorwa cyo guhitamo, ahubwo bikaba n’uburyo umuntu agenda yiyungura ubwenge mu buzima bwe.